جاذبه های گردشگری جیرفت

جیرفت: مهد تمدن شرق
شهرستان جیرفت در سال ۱۳۵۵ شامل ۴ بخش و ۲۸ دهستان بوده است. در سال ۱۳۶۰ کهنوج از این شهرستان جدا شد. در سال ۱۳۷۱ بخش عنبرآباد اضافه شد و در سال ۱۳۸۲ بخش عنبر آباد بصورت شهرستان مستقلی درآمد. بخش اسماعیلی در تیرماه ۹۰ از شهرستان عنبرآباد منتزع و به شهرستان جیرفت ملحق شد.

این مقاله در ششمین شماره فصلنامه گردشگری استان کرمان به چاپ رسیده است. فصلنامه گردشگری ۶

شهرستان جیرفت یکی از شهرستان‌های استان کرمان است. مرکز این شهرستان شهر جیرفت می باشد. شهرستان جیرفت دارای سه بخش مرکزی، جبالبارز و ساردوئیه با مرکزیت جیرفت ۱۳۷۹۸ کیلومتر مربع مساحت دارد. موقعیت جغرافیایی جیرفت ۴۰R 572738E 3178730N می باشد.

جمعیت شهرستان جیرفت بنا بر سرشماری سال ۱۳۸۵ تعداد ۱۸۷۰۰۰ نفر بوده‌است. در حال حاضر این شهرستان حدود ۱۱۸۰۰۰ نفر جمعیت دارد. نرخ باسوادی این شهرستان ۸۰% می‌باشد. جیرفت دارای ۶ واحد دانشگاهی و حدود ۱۰ هزار نفر دانشجو است.

جیرفت به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و طبیعی به “هند ایران” معروف است. جیرفت دارای ۵۲۰۰۰ هکتار باغ با میزان تولید ۷۳۹۰۰۰ تن در سال یکی از قطب های مهم کشاوری ایران برای تولید مرکبات، خرما و همچنین صیفی جات می باشد.

فاصله جیرفت تا مرکز استان حدود ۲۳۸ کیلومتر است و دارای ۴ مرکز شهری جیرفت، درب بهشت، جبال بارز و بلوک می باشد. این شهرستان جمعا شامل ۴ بخش و ۱۴ دهستان و ۱۲۲۸ آبادی است.

مردمان جیرفت به زبان فارسی با لهجه رودباری تکلم می کنند. در این لهجه کلمات فارسی، بلوچی، عربی دیده می شود. اکثرا شیعه و کمتر سنی هستند. مراتع کوهستانی و حاشیه دشت های این شهرستان قلمرو ایلات و عشایر بلوچ، مهنی، لری، سلیمانی، لورک، اسکندری، سرحدی و شهریاری است. قشلاق این طوائف نواحی رودبار و کهنوج است.

آب و هوا
شهرستان جیرفت دارای سه اقلیم متفاوت جغرافیای سرد کوهستانی منطقه ساردوئیه، معتدل کوهستانی منطقه دلفارد و جبال بارز و گرم مرطوب نواحی دشت جیرفت است. آب و هوای شهرستان جیرفت تحت تاثیر عرض جغرافیایی و پستی و بلندی ها آن است که این تغییرات اثرات جوی مهمی دارند. منطقه جیرفت در محدوده عمل پر فشار جنب حاره آزور قرار گرفته است. در تابستان محدوده پر فشار از نفوذ توده های هوایی مرطوب جلوگیری می کند و در زمستان با تغییر قلمرو محدوده پر فشار بسمت جنوب شرایط برای نفوذ توده های مرطوب غربی مهیا می گردد. که باعث تفاوت در میزان بارش سالیانه در نواحی مختلف دشت و کوهستان، دمای تبخیر و تعرق محیطی می گردد.

مطالعات آماری در این شهرستان نشان می دهد که تیرماه گرمترین ماه سال و دی ماه سردترین ماه سال است. دمای حداکثر مطلق ۴۸ درجه سانتی گراد در تیرماه و دمای حداقل مطلق منفی ۳ درجه سانتی گراد در دی ماه اندازه گیری شده است. پایین ترین دمای ثبت شده زمستانی در منطقه سربیژن منفی ۳۰ درجه و بالاترین دمای ثبت شده در تابستان دشت جیرفت ۵۰ درجه سانتی گراد است.

شهرستان جیرفت در طول سال ۳۷ روز بارندگی دارد که بهمن ماه با حداکثر بارندگی حدود ۴۲ میلی متر بیشترین روزهای بارانی سال را داشته است. آمار یک دوره بلند مدت نشان می دهد که کمترین میزان بارندگی در دشت جیرفت (۱۸۲ میلی متر) و بیشترین میزان در مناطق جبال بارز شمالی، دلفارد و درب بهشت (۳۵۰ میلی متر) بوده است. ۶ روز یخبندان در سال گزارش شده که بسته به موقعیت محل، تعداد و زمان روزهای یخبندان متفاوت است. نواحی دشت یخبندان کمتر و در نواحی کوهستانی بیشتر است. موقع یخبندان ماههای آذر تا اسفندماه می باشد.

ماههای گرم و خشک این شهرستان از خردادماه شروع و تا آبان ماه ادامه دارد. بارش های تابستانی اغلب موسمی هستند. بارندگی های محلی با نام بارش پسین در فصل بهار ناشی از ناپایداری و جابجایی عمودی هوا است. رطوبت نسبی این شهرستان بطور متوسط ۴۷ درصد گزارش شده است.

ارتفاع شهرستان از حداقل ۶۸۰ متر در شهر جیرفت تا ۳۸۸۶ متر در بلندیهای ساردوئیه می‌رسد.

سه پهنه دشتی جیرفت، بلوک و اسفندقه شهرستان جیرفت در میان ارتفاعات با روند کلی ارتفاعات شمال غرب جنوب شرق محاصره شده اند. مهم ترین واحد های ژئومرفولوژی این شهرستان شامل دشتها، کوهستانها، دشت های میان کوهی و دره های فرسایشی است.

تنوع واحد های مرفولوژیک باعث تنوع جغرافیایی شده، بطوریکه دره های عمیق، رودخانه های دائمی در مجاور قله های ارتفاعات جبال بارز با بیش از ۳۰۰۰ متر مهمترین مناطق ییلاقی را بوجود آورده است. مراکز تجمع آبادیها در نواحی کوهستانی بخش های میان کوهی هستند. تغییرات مرفولوژیک در پهنه های دشتی متاثر از حجم و شدت فرسایش است. ضخامت آبرفت دشت جیرفت به بیش از ۲۰۰ متر می رسد.

هلیل رود یا همان دیو رود با ۴۰۰ کیلومتر طول پس از عبور از ارتفاعات شهرستان بافت در شهرستان در تنگ نراب مهار شده و سد جیرفت بر روی آن احداث شده، هلیل رود با دبی سالیانه حدود ۳۵۰ میلیون متر مکعب تامین کننده بخش بزرگی از آب کشاورزی شهرستانهای جیرفت، عنبرآباد و کهنوج است. هلیل رود در نهایت به تالاب جاز موریان می ریزد.

زمین شناسی
از لحاظ زمین شناسی شهرستان جیرفت و شهرستانهای مجاور آن از تنوع بسیاری برخوردار هستند. رخنمون قدیمی ترین نهشته های پرکامبرین و پالئوزوئیک، مزوزوئیک و سنوزوئیک باعث تنوع زمین شناسی این بخش از استان است که منابع معدنی متعددی از دمانتوئید(زمرد سبز)، کرومیت، طلا، خاکهای نادر، سنگهای ساختمانی، تیتانیوم، مس، آهن، سرب و روی و نقره در آن کشف و بخشی از این معادن از دیرباز در حال استخراج هستند. برش های زمین شناسی در مسیر راههای کوهستانی منتهی به دشت جیرفت از مسیر ده بکری و راین و راه ارتباطی جیرفت به اسفندقه و حاشیه هلیل رود تا رابر زیباترین پدیده های زمین شناسی را به نمایش می گذارند.

تاریخ و تمدن جیرفت
اینکه از میان واژه های مهد تمدن شرق، جام جهان، سبزواران، جرودس، کامادای، گدروزیا و دقیانوس کدام نام برای جیرفت زیبنده تر است، اهمیتی ندارد. هر چه هست جیرفت با برخورداری از تنوع طبیعی، آب و هوای مناسب، جلگه حاصلخیز در حاشیه هلیل رود حداقل از ۵۰۰۰ هزار سال پیش دارای پیشینه تاریخی است. وجود رودخانه دائم، کشاورزی، دامداری و منابع معدنی از جمله طلا و سنگهای گوهری گرانبها مانند زمردسبز، یشم، سرپانتینیت و ژاده ایت باعث توسعه تمدن در این ناحیه شده است. این تمدن در مرکز مناطق باستانی شهر سوخته زابل، تپه یحیی صوغان، بمپور جازموریان، تل ابلیس شهداد واقع شده است.

نام فعلی جیرفت بمعنای منطقه پست و فرو افتاده شاید از جلگه پست آبرفتی حاضر آن آمده باشد. شگفتی این منطقه تقابل دو اقلیم سرد و گرم بفاصله نزدیک (حدود ۴۰ کیلومتر) است.

گدروزیا نام یونانی یکی از ساتراپی های دوره هخامنشیان است که به بلوچستان اطلاق می شده و دقیانوس یا دسیوس امپراطور قرن سوم میلادی معاصر اصحاب کهف بوده است. در حالیکه پیشینه تمدن جیرفت بیش از اینها است.

کنارصندل
با مطالعه اشیاء بدست آمده تپه های باستانی کنار صندل این منطقه بعنوان اولین تمدن خاورمیانه شناخته شده است. آثار و بقایای بدست آمده از تمدن عصر مفرغ کنار صندل شبیه به آثار شهر سوخته زابل است. مهارت در حجاری و مجسمه سازی و استخراج و استحصال مواد معدنی بخصوص طلا، نقره و مس و آثار بجای مانده دلایل کافی برای معرفی کنار صندل بعنوان یکی از مهمترین آثار تمدن خاورمیانه می باشد.

قلعه سموران
از دیگر آثار تاریخی دیدنی جیرفت قلعه سموران است که قدمت آن را قبل از اسلام می دانند. قلعه سموران در ۳ کیلومتری شمال روستای رود فرق عنبرآباد است که دیوارهای آن از سنگهای مرمر قرمز رنگ ساخته شده است.. استحکام قلعه و موقعیت آن شبیه به قلاع اسماعیلیه است. این قلعه در دوره سلجوقی مجددا بازسازی شده است.

گورخانه
گورخانه یا مقبره حیدر یکی دیگر از آثار باستانی جیرفت در منطقه اسفندقه است. قدمت این اثر تاریخی را به دوران صفویه نسبت می دهند. موقعیت جغرافیایی مقبره حیدر ۴۰R 512724E 3176699N است.

از دیدنیهای طبیعی جیرفت می توان به منطقه ییلاقی دلفارد با گونه کمیاب درخت گلپرک، یا انار شیطان اشاره کرد که در اردیبشهت ماه با گل های ارغوانی، زرد، قرمز و صورتی بیننده را مسحور می نماید. جنگل های طبیعی انار شیطان را می توان در منطقه اسفندقه در حاشیه هلیل رود مشاهده کرد. اهمیت انار شیطان یا گلپرک در این است که تنها ذخیره های ژنیتکی بجا مانده در ایران هستند. انار شیطان درختی مقاوم در برابر سرما و گرما با خواص درمانی فراوان از طریق پاجوش تکثیر می شود و بهمن ماه مناسب ترین زمان برای جدا کردن پاجوش های این درخت و انتقال آن به پارک های شهری است. این درخت در میان گیاهان زینتی بومی کم هزینه و مقاوم جای خود را هنوز در پارک ها باز ننموده است. انار شیطان نیاز آبی کمی دارد و می تواند جایگزین مناسب درخت آکالیپوس گردد.

از سایر مناطق دیدنی جیرفت می توان به ییلاق آبشارهای گلم دختر کش، درب بهشت، ساردوئیه، اسفندقه و چشمه های آب معدنی کاروانسراهای عهد صفوی، تالاب جازموریان و … اشاره کرد.

جنگل های باستانی شهرستان جیرفت
۳۲۰ هزار هکتار جنگل این شهرستان شامل گونه های سردسیری مانند بنه، بادام کوهی، ارژن، اورس، کهگم، زیتون وحشی و داغدان و گونه های درختی و درختچه ای گرمسیری و پراکنده مانند گز، اسکنبیل، استبرق، تاغ، انار شیطان، کهور و کنار می باشد. در دامنه های مناطق کوهستانی و در پناه این جنگل ها بوفور گیاهان داروی مانند بادیان، شیرخشت، اسپند، بابونه، گزنه، اکلیل کوهی، زیره، گل ختمی، گل بومادران، شیرین بیان، خاکشیر، آویشن و گل زوفا رشد می نمایند.

کشور ایران حدود ۱۶۴۸۰۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد. محاسبه شده که تنها ۲۳ هزار هکتار ( حدود ۲۳۰ کیلومتر مربع ) یعنی مساحتی معادل یک صدم کل کشور در سیطره مناطق مرتفع جنگلی بالای ۳۰۰۰ متر است. این مناطق سرمنشاء بیش از ۳۵ درصد رودخانه های دائمی کشور می باشند. بخش بزرگی از سرچشمه هلیل رود در ارتفاعات جبال بارز با بیش از ۳۰۰۰ متر ارتفاع قرار دارد.

در جنگل های باستانی اورس منطقه سربیژن و دلفارد به گفته محققان سن برخی از این درختان به ۵ هزار سال می رسد اورس از مهم ترین ذخیره های اکولوژیکی فلات ایران هستند که نیاز به مراقبت ویژه دارند. بخش مهمی از این جنگل در شهرستان جیرفت و ارتفاعات جبال بارز واقع شده است.

گفتار پایانی
منابع معدنی متنوع این شهرستان موقعیت بسیار خوبی برای توسعه دارد. اما توجه به معادن نباید چشم ما را به روی فاجعه بزرگ زیست محیطی تخریب جنگل ها که در حال رخ دادن هست ببندد. اکوسیستم جنگل های اورس در منطقه سربیژن، درب بهشت، ساردوئیه، دلفارد، اسفندقه، باغ برج و … در حال نابودی است. حال کوهستانهای ما اصلا خوب نیست.

اجرای طرحهای احداث سدهای جدید بر روی سرشاخه های هلیل رود، صدور مجوز استخراج معادن مس و احداث کارخانه های فرآوری مواد معدنی بایستی کارشناسی شوند. تا خدای نکرده مبتلا به فاجعه بزرگ زیست محیطی از دست دادن جنگل های باستانی، کاهش بارش، فرسایش خاک و تبدیل دشت جیرفت به کویر جیرفت نگردیم.

ضرورت دارد تا نسبت به صدور مجوز های بی رویه معادن، احداث جاده های کوهستانی که باعث از بین رفتن این جنگل های می گردد، تمهیدی اندیشیده شود که این اکوسیستم پایدار بماند. اگر فکری نشود در سالهای نجندان دور بزرگترین فاجعه زیست محیطی در اکوسیستم رنجور این بخش از فلات ایران رقم خواهد خورد و دیری نمی پاید که این فاجعه ابعاد وسیع تری خواهد یافت. که دامن آن دشت حاصلخیز جیرفت را نیز خواهد گرفت.

اُرِس گونه‌ای سرو است که در مناطق کوهستانی می‌روید. این درخت در برابر ناملایمات طبیعی بسیار مقاوم است. این درخت در ارتفاعات جیرفت کرمان منطقه سربیژن دیده می‌شود. برخی از درختان ارس این منطقه قدمتی چند هزار ساله دارند. اُرِس از جمله درختان حفاظت شده به شمار می‌آید. یکی از راهکارهای تامین آب جنگل های اورس منطقه سربیژن و دلفارد استفاده از مه آب (Fog) برای تامین آب جنگل و حیات وحش است. این راه تامین آب آسان، مقرون به صرفه، پاک و پایدار است. ضرورت دارد که منطقه جنگلی جزء مناطق حفاظت شده اعلام گردد و کاربری آن به گردشگری پایدار تغییر نماید.

راهکارهای توسعه صنعت گردشگری شهرستان جیرفت بطور خلاصه در چهار محور عبارتند از:
 توسعه گردشگری بخش کشاورزی که در میتواند در فصل برداشت مرکبات، خرما و صیفی جات برنامه ریزی شود.
 طبیعت گردی مناطق ساردوئیه، دلفارد در فصل تابستان
 مطالعه راههای توسعه صنعت گردشگری دشت جیرفت در فصل زمستان
 استفاده از مناظر طبیعی کوهستانها، حاشیه رودخانه هلیل، آبشارها و غارها
 ایجاد سایت های زمین شناسی در مسیر های کوهستانی منتهی به دشت جیرفت
 احداث سایت های ژئوتوریستی مناطق آتشفشانی و محل تجمع فسیل های گیاهی و جانوری
 اجرای طرحهای گردشگری برای حفاظت جنگل های باستانی اورس
 توسعه گردشگری بازدید از قدیمیترین تمدن خاورمیانه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.