چشم انداز اقتصادی و آینده تجارت گوهر و زیور آلات در ایران: بخش سوم

پیشنهاد تدوین نقشه راه گوهر ها و سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی در ایران

کشور ایران بعنوان پنجمین مصرف کننده طلا و زیور آلات در جهان بالاترین مصرف کننده این محصولات است در حالیکه در زمره تولید کنندگان آن در جهان حائز رتبه ای نمی باشد. از ایام قدیم اهمیت و توجه خاصی به سنگها و گوهر های قیمتی و زیورآلات در بین جوامع بشری و بویژه دولت های ثروتمند پادشاهی ایران می شده و شاید علت این توجه اعتقاد به قدرت‌های ماورایی گوهر ها مانند راز جوانی ابدی و طلسم‌های شفابخش برای هر کانی بوده است. اگرچه در حال حاضر این اعتقادات و باورها مردود به‌نظر می‌رسد اما توسعه صنعت فرآوری سنگ‌های قیمتی و زیورآلات بویژه در سالهای اخیر، باعث رونق اقتصادی بسیاری از کشورها شده و به همین دلیل سهم مهمی از تجارت جهانی را به خود اختصاص داده است.جمعیت ایران حدود ۱ درصد جمعیت جهان است. و دارای تنوع بسیاری از انواع گوهری رنگین و سنگهای نیمه قیمتی است و حدود ده درصد از شناخته شده ترین گوهرها و سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی جهان در ایران وجود دارد. رتبه ایران در تنوع داشته های گوهری پنجم و در فرآوری پنجاهم جهان است.با وجود دلائل و شواهد بسیار در زمینه ارزآوری و ایجاد اشتغال در این صنعت، استفاده از ظرفیت بالقوه ای آن تاکنون به فعل نرسیده است. ارزآوری قابل توجه این صنعت باعث شده تا در سالهای اخیر بسیاری از کشورهای آسیایی مانند هند، پاکستان، هنگ کنک، تایلند، برمه، سری لانکا و … در این زمینه سرمایه گذاری فراوانی بنمایند.
در کاوش های باستان شناسی برای نخستین بار در آثار باستانی سومر، بین النهرین، دره رود نیل و شرق مدیترانه استفاده از طلا و گوهر دیده شده است. باستان شناسان قدمت استفاده از زیورآلات را حدود هزاره سوم قبل از میلاد می دانند. بررسی تاریخی صنعت فرآوری گوهر ها نشان می دهد که دانشمندان ایرانی همچون ابوریحان بیرونی، جابربن حیان و شیخ احمد سفاری در این زمینه سرآمد مابقی دانشمندان هستند. با داشته های تاریخی ۵ هزار ساله در تولید زیورآلات مزین به گوهر، استفاده از این موهبت ملی نیاز به برنامه ریزی و توجه بیشتری دارد.
در حال حاضر در مناطق مختلف آسیای جنوب شرقی تجارت سنگهای قیمتی ارزش و اهمیت خاصی پیدا نموده است و کشورهای حوزه جنوب شرقی آسیا رتبه های زیر ۱۰ را در این صنعت از آن خود نموده اند. بخش مهمی از اقتصاد کشورهای برمه، تایلند، سری لانکا، هند، تایلند، پاکستان، چین، برزیل، کلمبیا، ونزوئلا، اسرائیل، کشورهای افریقایی موزامبیک، افریقای جنوبی، زئیر و آنگولا مدیون استخراج، فرآوری الماس و گوهرهای رنگی (یاقوت، زمرد) است. کشورهای هندوستان، امریکا و اسرائیل مهمترین وارد کننده های عمده سنگ خام می باشند که در فرآوری گوهر ها بیشترین سهم را دارند.
ارزش افزوده سنگ خام به سنگ تراش خورده در این صنعت چند برابر و در شرایط ایده آل به بیش از ۵۰ برابر می رسد. ارزش فرآوری بعضی از گوهرهای رنگین حتی بیشتر از طلا است. بخشی از پشتوانه پول ملی کشورهای جهان گوهر های گرانقیمت آنها است. صنعت فرآوری موجب رشد اقتصادی بسیاری از کشورها شده و سهم مهمی از تجارت جهانی را به خود اختصاص داده است.
انگیزه مهم در پیشنهاد توسعه صنعت فرآوری تراش گوهر های قیمتی و نیمه قیمتی در ایران داشتن منابع معدنی بی شمار شناخته شده در این زمینه است. مراکز متعددی جهت فرآوری سنگ‌های قیمتی در جهان وجود دارد. که ایجاد رابطه همکاری با هریک از آنها می تواند در تسریع روند رسیدن به چشم انداز توسعه این صنعت در ایران کمک بنماید. در این میان در اوبراشتاین آلمان بزرگترین مرکز شناخته شده و معتبر جهان قرار دارد که قرن ها مرکز فعالی در این رشته بوده است.
پس از جنگ جهانی دوم، و مهاجرت سنگ تراشان ماهر مراکز سنتی و باستانی کانتون و پکن به هنگ‌کنگ این کشور مرکز مهم دیگری در این زمینه شده است. همچنین در کارگاه‌های تراش خانوادگی شهر کوفو ژاپن کار تراش و حکاکی بر روی سنگ‌های وارداتی انجام می شود اما نسبت به مرغوبیت کار چینی‌ها از موفقیت کمتری برخوردار است. توسعه این صنعت در هندوستان بطور چشمگیری در حال پیشرفت است. کیفیت تراش تولید کنندگان هندی مطلوب همگان نیست. در طرح ها و مدل‌های مدرن اروپایی گوهر های تراش هندوستان احتیاج به تراش مجدد دارند. اما هندوستان به دلیل نرخ پایین دستمزد تراش موفق شده است توجه بسیاری از علاقه‌مندان را به تولیدات این صنعت جلب کند و در رقابت با سایر کشورها سهم خوبی از بازار را به خود اختصاص دهد.
سری لانکا از قدیم به ‌دلیل تبعیت از روش های سنتی توجه زیادی به ساخت زیورآلات و استفاده از انواع گوهر های رنگین داشته‌اند. سری لانکا برند اختصاصی خود را تاکنون در این بازار برای خود ایجاد نموده و تا کنون حفظ نموده است. رشد و توسعه این صنعت در برزیل بر پایه تنوع و تراش ماهرانه تراشکاران بومی بنا نهاده شده است. تراشکاران بومی برزیلی آموخته‌اند که در تولید نگین‌های چندوجهی از سنگ‌های محلی از سبک‌های مورد تقاضا پیروی کنند. وجود معادن فراوان آگات در این کشور باعث شده تا تولید کنندگان آنها را به‌شکل سینی و ظروف و اشیاء زینتی بزرگ‌ تولید و به بازار عرضه نمایند. استرالیا با دارا بودن معادن اوپال در تهیه نگین های اوپال سابقه خوبی دارد. صادرات اوپال استرالیا جزء شاخص ترین تولیدات سنگهای نیمه قیمتی این کشور است. وجود ذخائر الماس و یاقوت کبود نیز به توسعه مراکز تراش گوهر ها در این کشور کمک نموده است.
با وجود همه این فرصت ها و منابع معدنی متعدد در گوهر ها و سنگهای نیمه قیمتی ما خودمان را از یک بازار یزرگ اشتغال و درآمد در منطقه و جهان، تاکنون محروم نموده ایم. تاسیس کارگاههای گوهر تراشی، در سراسر کشور و بویژه در استان خراسان رضوی و استفاده از سنگ فیروزه نیشابور و از دو سال پیش در شهربابک کرمان به رونق این رشته کمک نموده است. اما اغلب کسانی که به این رشته ورود پیدا کرده اند دانش تجربی دارند.
لزوم تاسیس شرکتهای دانش بنیان در رشته های گوهر شناسی و ایجاد مراکز تحقیقاتی و آموزشی در این زمینه ضروری بنظر می رسد. تاکنون در این زمینه یک رشته دانشگاهی و یا مرکز تحقیقاتی مستقل در کشور شکل نگرفته تا تحقیقات در زمینه روش های نوین برش و به روز کردن کارهای تراش را در اولویت قرار دهد. این رشته دارای رابطه نزدیکی با کانی شناسی، بلورشناسی، شیمی، فیزیک، فلزات و اقتصاد دارد. تربیت کارشناسان زبده شناخت کانیها و سنگ های قیمتی بایستی در اولویت برنامه های آموزشی قرار گیرد.
بازنگری در تعاریف گوهر ها و سنگ های قیمتی و نیمه قیمتی و شناخت انواع روشهای بهبود گوهرها، تولیدات ساختگی و طراحی های جدید، تلفیق و ترکیب فلز با گوهر نیاز به آموزش های رسمی دارد. این صنعت دیگر نمی تواند صرفا اقتصادی عمل کند و صنعتگر باید علاوه بر دانش، ذوق و سلیقه نیز داشته باشد. تشخیص اصالت سنگ قیمتی دشوار است و نیاز به دانش و ابزار کافی دارد. شناسنامه دار نمودن سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی موجب اعتماد در بازار تجاری می شود. ایجاد مرکز تضمین گوهر ها و کمیته استاندارد سازی برای توسعه این صنعت یک ضرورت است.
عدم توجه به بحث اکتشافات تفصیلی سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی در ایران باعث شده تا این صنعت دچار رکود شده و تاکنون باید و شاید رشد ننماید. متاسفانه با پیشینه تاریخی و پتانسیل طبیعی و نیروی کار مستعد دچار یک رکود بی سابقه، غفلت بزرگ و کم کاری در زمینه اکتشاف، استخراج و فرآوری سنگهای قیمتی شده ایم. اغلب معادن سنگها و کانیهای قیمتی ثبت شده غیر فعال هستند و مابقی به شکل غیر کارشناسی و بصورت غیر قانونی استخراج می شوند.
در صورت ایجاد یک فرصت، یک برنامه منسجم و نقشه راه، مطمئنا قادر هستیم طی یک برنامه ۵ ساله در چرخه تامین، تولید، توزیع و تحقیق این صنعت گردش مالی تا سقف ۱ میلیارد دلار در سال را بوجود آوریم و زمینه اشتغال برای بسیاری از متقاضیان تحصیل کرده و جویای کار را فراهم آوریم. با توجه به منابع معدنی بایستی رویکرد مناسب را در خصوص توسعه این صنعت مد نظر قرار دهیم اگر این تجربه در کشورهای دیگر مانند کشورهای جنوب شرقی آسیا موثر و کارآمد بوده است حتما در ایران هم موثر خواهد بود.
در حال حاضر تراش و تولید و فرآوری گوهر ها و سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی در ایران با تکیه بر ماشین آلات ابتدایی سنتی و غیر کارشناسانه است و اغلب توسط سودجویانی که به ارزش این صنعت آشنا نیستند هدایت می شود که باعث هدر رفتن مواد خام و ارزش افزوده واقعی تولیدات می شود. در حال حاضر اغلب خریداران خرید طلا را به خرید زیورآلات ترجیح می دهند زیرا شناخت کافی از گوهر ها بعنوان پشتوانه مالی مانند طلا را ندارند. وجود گوهر های بدلی، ساختگی و مصنوعی در بازار و عدم آشنایی خریداران باعث بی رونقی این بازار شده است. امیدوارم روزی برسد که گوهر شناسان به کمک طلا فروشان باعث رونق این صنعت شوند.
از سوی دیگر تمایل به صادرات سنگ خام و عدم توجه به فرآوری در کشور باعث شده تا حدود ۱۰۰ درصد گوهرهای رنگین و حدود ۸۰ درصد سنگهای نیمه قیمتی از سایر کشورها وارد شود و این درحالی است که گارنت سبز ایرانی (دمانتوئید) که به زمرد ایرانی مشهور است بدون هیچ ضابطه قانونی استخراج و بصورت خام توسط دلالان از کشور خارج می شود. ارزش افزوده خام این گوهر تا حدود یکصد برابر قیمت اولیه است. تنها راه حفظ و ارزش آفرینی ذخیره های ملی نهادینه کردن حرفه تراش و فرآوری سنگهای قیمتی در کشور است.
لزوم حمایت دولت و وزارت صنعت، معدن و تجارت در جهت تصحیح قوانین واگذاری، تسهیل در صادرات محصولات فرآوری شده و واردات سنگ خام از کشورهای همسایه مانند افغانستان و کشورهای تازه استقلال یافته می تواند به توسعه این صنعت کمک نماید. اکتشاف، بهره برداری و فرآوری در زمینه گوهر ها و سنگهای قیمتی باید تحت نظر یک سازمان هماهنگ گردد. تا کلیه کارهای نظارتی را در همه زمینه ها بعهده داشته باشد. ورود بخش خصوصی به این حوزه بایستی در چهارچوب های خاص و استانداردی که این سازمان تدوین می نماید باشد.
شرایط و قوانین استخراج و قوانین معدنی حاکم بر استخراج این مواد متفاوت از سایر مواد معدنی است. تا کنون قوانین اکتشاف، استخراج و بهره برداری و پرداخت حقوق دولتی از این معادن همانند سایر معادن و طبق مواد معدنی طبقه ۲ در نظر گرفته شده است. هنوز ذخیره سنگهای قیمتی و گوهر های قیمتی در گزارشات به تن ارائه می شود و هیچ دستورالعمل مدونی در این خصوص در کار نیست. سایر موارد مهم مانند شیوه دریافت حقوق دولتی از سنگ خام معین نیست. بازنگری در قوانین و تعرفه گمرکی واردات ماشین آلات تراش و تجهیزات مورد نیاز ضروری است.
برای تسریع روند رسیدگی به این موارد ایجاد کار گروه سنگهای قیمتی در اتاق بازرگانی و تشکیل انجمن های علمی گوهر ها و زیورآلات در دانشگاهها و ایجاد تشکل های صنفی واحد های تاسیس شده از جمله اقدامات اکنون برای بازنگری و تدوین قوانین است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.