چشم انداز اقتصادی و آینده تجارت گوهر و زیور آلات در ایران: بخش چهارم

فیروزه گوهر پارسی
قدیمی ترین معدن فیروزه شناخته شده در جهان در سرالبیت الخادم شبه جزیره سینا واقع است که استخراج و استفاده از آن به ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح باز میگردد. احتمالا فیروزه خوارزم که برای زینت آلات کاخ و کتیبه های داریوش بکار رفته، همان فیروزه نیشابور می باشد که برای اولین بار در کوههای علی مرسای نیشابور در ایران کشف شده است. شواهد تاریخی نشان می دهد که دولتمردان هخامنشی از گوهر ها و زیورآلات فیروزه بعنوان هدیه به پادشاهان سایر ملل استفاده می کرده اند.
فیروزه نام فارسی گوهری طبیعی است که نام آن تداعی معانی واژه پیروزی است و با هدیه دادن این گوهر خوشبختی، صلح و دوستی را برای دریافت کننده آن آرزو می نمایند. اما فیروزه در زبان انگلیسی به تورکوئیز Turquoise مشهور شده است. زیرا در زمانهای قدیم تاجران ترک فیروزه را از راه ترکیه به اروپا صادر می نمودند و در اروپا بدین نام شهرت داده اند. در کتب تاریخی و باستانی از واژه احسائین نیز برای این گوهر استفاده شده است.
فیروزه گوهری باستانی است که بنام ایران در همه حای جهان شناخته شده است. ارزش فیروزه به دلیل رنگ استثنایی آن می باشد. تشبیه رنگ فیروزه به آبی آسمان و آبی دریا اغراق نیست. به استناد مدارک معتبر و مستدل بهترین فیروزه طبیعی دنیا متعلق به نیشابور ایران است که رنگ آبی فیروزه ای آن بی رقیب می باشد. در ایتالیا زیورآلات گران قیمتی با فیروزه های طبیعی آبی رنگ ایرانی ساخته می شود که پسند مشتریان خاص است. بهره برداری از معادن فیروزه نیشابور طبق شواهد باستانی به ۵۳۰۰ سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد.
فیروزه یکی از کانی های ارزشمند گوهری با سختی حدود ۶ ، یک فسفات مس و آلومینوم آبدار غیر شفاف و متمایل به مات است که به رنگ های آبی روشن تا سبز مشهور به آبی فیروزه ای یا آبی آسمانی دیده می شود. فیروزه در گروه کانیهای فسفات دار طبقه بندی می شود. فیروزه با درجه شفافیت متوسط، وزن سبک با وزن مخصوصی حدود ۲٫۸ گرم بر سانتی متر مکعب شناخته می شود. انواع فیروزه اصیل دارای ماندگاری و مقاومت کم تا مناسب هستند.
اگر چه سختی سنگ فیروزه زیاد نیست اما فیروزه ایرانی نسبت به سایر فیروزه های امریکای شمالی و امریکای جنوبی که شناخته شده ترین فیروزه های جهان هستند، سخت تر است سختی فیروزه حدود شش و کمتر از کانی کوارتز است. سختی این کانی بحدی است که برروی شیشه خط نمی اندازد.
تنوع رنگ از آبی آسمانی روشن تا سبز از مشخصه های اصلی این گوهر است. رنگ آبی خوشرنگ نیشابوری آن بسیار کمیاب است. با افزایش مقدار مس در ترکیب شیمی این کانی تمایل آن به رنگ آبی بیشتر می شود. با افزایش مقدار آهن در ترکیب آن سبزتر می شود. افزایش رنگ سبز سبب کاهش کیفیت و ارزش فیروزه می شود. با افزایش مقدار آلومینیوم نیز در ترکیب آن به سمت رنگ سفید گرایش پیدا می کند.
رنگ فیروزه های طبیعی ابتدا پر رنگتر است و بتدریج در طول زمان به سمت سبز و سفید گرایش پیدا می نماید این شاید بواسطه از دست دادن آب بین مولکولی آن باشد. فیروزه های دو رنگ را فیروزه های ابری می نامند.
منشاء تشکیل فیروزه چنین است که این کانی، یک کانی ثانویه فسفاته مس و آلومینیوم آبدار است که در سنگهای پورفیری حدواسط مناطق مس دار تشکیل می شود. شرایط تشکیل آن کمی پیچیده است و به حضور عناصر مهمی چون مس، آلومینیوم، آهن و یون فسفات وابسته است. محیط تشکیل آن را به مناطق خشک نسبت می دهند و اغلب نهشته های آن در عمق کمی تشکیل می شوند. فیروزه اغلب با کانی آلونیت، سولفات پتاسیم و آلومینیوم و اکسید های آهن دیده می شود. فیروزه می تواند دارای ترکیب شیمی متغیری باشد. انواع فیروزه می تواند به صورت ریزدانه، توده ای، متخلخل، خوشه ای، دندریتی، پوشش سطحی، رگه ای و دانه پراکنده در یک زمینه دیده شود. کریستالهای آن اغلب نهان بلور و غیر متبلور هستند. میزان پراکندگی فیروزه در زمینه یکی از معیارهای تشخیص کیفیت فیروزه محسوب می شود. فیروزه جلا پذیری خوبی دارد و بواسطه رنگ استثنایی آن خواهان بسیاری بعنوان نگین گوهری زیورآلات دارد. تراش فیروزه از نوع کابوشن یا همان تراش محدب و گنبدی شکل است و همچنین برای تهیه مدال نیز از آن استفاده می شود.
تقسیمات فیروزه در بازارهای مختلف متفاوت است. بطور کلی رنگ و میزان تراکم کانی و مقدار زمینه در قیمت آن تاثیر بسیاری دارد. بطور کلی در یک تقسیم بندی کلی دو نوع فیروزه در بازار مشهور است. فیروزه شجری که دارای زمینه است و زمینه شامل رگه ها و رگچه های سیاه یا قهوه ای و زرد رنگ می باشد. رگه ها معمولا دارای طرح های نامنظم هستند. هر گاه این رگه های منظم باشند زیبایی و جلوه بیشتری به سنگ خواهند داد که بالطبع باعث افزایش ارزش آن خواهد شد. لکه های نامنظم و نقطه ای زمینه از ارزش فیروزه شجری می کاهد. نوع دیگر فیروزه مشهور به فیروزه عجمی است که تراکم کانی در برابر زمینه بالا می باشد و ناخالصی کم تری دارد. این نوع فیروزه بسیار نایاب و گران است. پسند مشتریان داخل کشور فیروزه عجمی و پسند مشتریان خارجی فیروزه شجری است.
در یک تقسیم بندی دیگر فیروزه را به سه نوع انگشتری که نقش زمینه در آن خیلی جزیی است و رنگ آن یکدست و تمایل به آبی دارد این نوع فیروزه کمیاب و گران است، و نوع برخانی که سهم زمینه بیشتری دارد و نوع عربی که علاوه بر توسعه سهم زمینه بواسطه رنگ آبی پریده همراه با سایه های سبز و لکه های سفید به این نوع فیروزه مشهور شده است. نوع دیگری از فیروزه که رنگ آن به سوی سبزی گرایش دارد به سبز قوچانی معروف است. تنوع تقسیمات بر مبنای زمینه و رنگ فیروزه نشان می دهد که این کانی گوهری بازار مناسبی برای فعالیت دارد.
هنر تراشکاری فیروزه در ایران قدمت ۵۰۰۰ ساله دارد. نگین های فیروزه تراش خورده برای ساخت انگشتر، گردنبند، گوشواره و … استفاده شده و می شود. از آنجائیکه مهم ترین سنگ قیمتی شناخته شده ایران فیروزه است و در حال حاضر بزرگترین تولید کننده فیروزه طبیعی در دنیا می باشد. برند سازی بین المللی فیروزه برای توسعه بازار آن اهمیت زیادی دارد. سابقه درخشان ایران در تولید و فرآوری فیروزه می تواند ارزش افزوده بالایی را برای کشور به ارمغان بیاورد. شناسایی معادن بیشتر و معرفی گونه های متنوع تر فیروزه با توجه به کاهش منابع فیروزه طبیعی امریکا یک فرصت اقتصادی است.
همچنان که از فرصت ها در این زمینه گفته می شود باید اشاره شود که در حال حاضر و با گذشت سالهای متمادی از استخراج و تولید سنگ فیروزه از بزرگترین معدن فیروزه جهان، هنوز این معدن به روش سنتی استخراج می شود. عملیات استخراج به روش آتشباری که در اغلب معادن مرسوم است، در این معدن نیز بکار گرفته می شود، انفجار باعث متلاشی شدن سنگ و کاهش ارزش این گوهر گرانبها می گردد و این در حالی است که همین گونه معادن در سایر کشورها به روش غیر مخرب استخراج می شوند. روش انفجاری باعث آسیب به رگه های فیروزه شده و موجب می شود تا کاهش شدیدی در قیمت این محصول با ارزش پدید آید. استخراج فیروزه در سایر معادن مس مانند میدوک نیز به همین سرنوشت مبتلا است.
فرآوری فیروزه از مهمترین صنایع گوهری کشور است. ۸۵ درصد واحد های تراش فیروزه کشور در استان خراسان قرار دارند و این در حالی است که این صنعت در استان کرمان نیز جای توسعه دارد و خوشبختانه در سالهای اخیر گامهای خوبی در این زمینه برداشته شده است. در حال حاضر میزان قابل توجهی از گوهرهای فیروزه کشور بصورت چمدانی از کشور خارج می شوند.
علاوه بر معادن فیروزه علی مرسای و عبدالله گیو در نیشابور، فیروزه درقوچان، دامغان، معدن مس سرچشمه، معدن مس میدوک، تفت یزد، قلعه وزیری نزدیک بصیران، مناطق مختلفی از بیرجند، سیستان و بلوچستان و کوههای جبال بارز شناسایی شده است. جای دارد تا در این زمینه بیشتر کار شود تا علاوه بر تامین مواد اولیه مناسب، با استفاده از نیروی کار تعلیم دیده و جایگاه خوب این گوهر در بازارهای بین المللی زمینه صادرات آن را فراهم نمائیم.
بغیر از ایران فیروزه در امریکای شمالی، برزیل، شیلی، بلژیک، کنگو، زئیر، آلمان شرقی، روسیه، مصر، چین، تبت، استرالیا و ترکمنستان نیز دیده شده است.
ذخیره معدن فیروزه نیشابور حدود ۹ هزار تن سنگ خام برآورد شده است. ظرفیت تولید سالانه این معدن طبق آمار سال ۲۰۱۱ حدود ۱۹ تن در سال بوده که اکنون قدری بیشتر شده است. از هر تن سنگ خام بین ۸ تا ۱۰ کیلو فیروزه بدست می آید. قیمت هر کیلو سنگ خام فیروزه از ۱ میلیون ریال تا ۱۰ میلیون ریال متغیر است. قیمت فیروزه فرآوری شده بطور متوسط ۳۰۰ هزار ریال به ازاء گرم برآورد شده و حدود سالی ۵۷ میلیارد ریال گردش مالی را در این صنعت بوجود آورده است. مهمترین صادرات سنگهای قیمتی ایران در حال حاضر تجارت فیروزه می باشد.
فیروزه طبیعی دارای ارزش زیادی است اما تنها حدود ۲۵ درصد فیروزه موجود در بازار جهانی از نوع طبیعی است. قیمت فیروزه طبیعی چندین ده برابر فیروز های تقلبی، ساختگی، بهبود یافته و مصنوعی می باشد.
مصریان باستان نخستین تولید کنندگان فیروزه مصنوعی بوده اند. شرکت گیلسون از سال ۱۹۷۲ تولید مصنوعی فیروزه را با یک فرمول سری آغاز کرده است. در حال حاضر پیش بینی می شود که حدود ۷۵ درصد فیروزه موجود در بازار مصنوعی یا ترمیم شده باشند. برای ترمیم انواع فیروزه سست و یا سفید، فیروزه را به کمک روغن و پارافین ترمیم می کنند. این عمل موقتا رنگش را تیره تر و سبزتر نشان می دهد اما بتدریج و بمرور زمان زایل می شود.
راه شناخت فیروزه طبیعی از فیروزه های مصنوعی و ترمیم شده استفاده از شعله و حرارت فوتک است. بدین ترتیب که پشت فیروزه را با فوتک حرارت می دهند در صورتیکه لکه های قهوه ای ظاهر شود فیروزه طبیعی است و در غیر اینصورت مصنوعی می باشد. فیروزه مصنوعی فرآوری شده را به سختی می توان از فیروزه طبیعی تشخیص داد. اغلب فیروزه های مصنوعی یکدست و بدون رگه هستند. استفاده از زرین برای ایجاد سختی بیشتر در فیروزه با تست حرارتی قابل تشخیص است.
چین در حال حاضر مهم ترین تولید کننده فیروزه جهان است. اکنون در بازار فیروزه های ساختگی و بهبود یافته چینی فراوان شده است. فیروزه چینی دارای سختی کمتر و وزن سبک تر از فیروزه اصل نیشابوری است فیروزه های چینی دارای زمینه یکدست و بدون ناخالصی هستند. اخیرا کشف شده که نمونه های چینی دارای خاصیت رادیو اکتیو می باشند. البته مقدار رادیوکتیویته آن برای مصرف کننده چندان زیان آور نیست. اما برای تولید کنندگان آن که تحت تاثیر گرده های آن بطور مداوم قرار دارند و کسانی که همیشه از آن استفاده می کنند، ممکن است بسیار زیان آور باشد. این فیروزه ها حاوی لکه های زرد طلایی در لابلای رگه ها می باشند که دارای جباب های ریز عناصر رادیواکتیو است، این لکه ها با چشم غیر مسلح نیز قابل دیدن می باشند. برای اطمینان و تست رادیو اکتیویته نگین فیروزه و اطمینان از اصیل بودن آن به گوهر شناس و جواهر فروش مورد اعتماد خود مراجعه کنید. فیروزه مصنوعی در مقابل حرارت مقاوم نیست و بر اثر شکستن داخل آن سفید تر از بیرون آن است.
فیروزه طبیعی به روغن و مواد روغنی، عطر و ادوکلن حساس است و باید از این مواد دور نگه داشته شود. تاثیر این مواد باعث می شود تا فیروزه بعد از مدتی کدر شده و رنگ آن به سبز مات متمایل شود. تابش مستقیم نور خورشید باعث تبخیر آب طبیعی کانی می شود و رنگ آن را کدر می نماید. اثر مواد شیمیایی کلر دار و نفوذ چربی باعث خرابی نگین فیروزه می گردد. فیروزه از سختی کمی برخوردار است، براحتی خراشیده می شود و در مقابل ضربه مستقیم شکننده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.