چشم انداز اقتصادی و آینده تجارت گوهر و زیور آلات در ایران: بخش پنجم

مروارید، گوهری برآمده از دل صدف نرم تنان
معلوم نیست که اولین کسی که یک صدف را برای پیدا کردن مروارید باز کرده چه کسی بوده است. مروارید با طیف نوری هفت رنگ و درخشندگی بسیار، بعنوان گرانبها ترین گوهر، قرن های متمادی بعنوان هدیه ای از سوی خداوند، مقدس شمرده می شده است و بسیاری از زیورآلات پادشاهان و اشراف مزین به آن بوده و داستانهای بسیاری در مورد آن گفته شده است. در سوابق تاریخی ذکر شده است که ایرانیان پیشگام صنعت صید و پرورش مروارید در جهان بوده اند و اکنون مانند بسیاری از نام های دیگر نظیر فیروزه، زعفران، پسته، قالی، زیره، گل سرخ و … که با نام ایران عجین هستند، رو به فراموشی است.زیورآلات مزین به مروارید مربوط به هزاره چهارم قبل از میلاد در مصر نشان می دهد که این گوهر گرانبها دارای سابقه بسیار طولانی است و اما دوره مهم تاریخی تجارت مروارید به قرن ۱۵ و ۱۶ میلادی بر می گردد که اسپانیولی ها و کریستف کلمب به مناطق مختلف جهان از جمله خلیج فارس سفر نمودند و این گوهر را با خود به قصر پادشاهان اروپا بردند.
مروارید، قدیمی ترین گوهر جهان، گوهری پارسی است که‌ برخلاف‌ گوهرهای دیگر نیازی‌ به‌ تراش‌ و صیقل برای زیبایی ندارد. مروارید همان لولو عربی است. از قرن ها پیش مروارید به عنوان گوهر قیمتی گرانبها محبوبیت زیادی داشته است. مرواریدهای طبیعی باستانی متعلق به چندین هزار سال پیش از دل صدف های خلیج فارس و دریای سرخ استخراج می شده که در ساخت گوشواره، دستبند و گردنبند از آنها استفاده شده است.
برای قرن ها غواصان، مروارید را با مشقت بسیار از دل صدف نرم تنان دریا استخراج می نمودند. حضور مروارید این مهمان ناخوانده در درون صدف، باعث شده تا سهم صدف های مروارید ساز در دریاهای جهان بقدری ناچیز شود که اکنون بندرت در مناطقی مانند خلیج فارس که پیشینه تاریخی در استخراج مروارید دارند، می توان صدف این نرم تنان را یافت.
تا دهه ۱۹۶۰ خلیج فارس بیش از ۷۰ درصد مروارید طبیعی دنیا را تامین می کرده است. صدف لب سیاه، صدف بزرگ سدیفی و صدف های کوچک مروارید ساز محار در منطقه خلیج فارس از بهترین انواع صدف نرم تنان مروارید ساز هستند. حدود ۲۰ گونه صدف مروارید ساز توسط موسسه تحقیقات شیلات ایران تاکنون شناسایی شده است. در حال حاضر بقدری این صدف ها نایاب شده اند که اخیرا در یک تحقیق میدانی تنها ۵ صدف مروارید ساز در اطراف جزیره لاوان پیدا شده است.
مروارید تنها گوهری است که توسط یک موجود زنده بوجود می آید. ۸۰ درصد حجم تولیدی مرواریدهای آب شیرین حال حاضر جهان متعلق به حاشیه رودخانه یانگ تسه چین است و کشور چین با تولید سالیانه حدود ۱۵۰۰ تن مروارید پرورشی آب شیرین و آب شور ۹۵ درصد کل سهم تولیدات جهانی این گوهر را در اختیار دارد.
نوآوری های علمی ژاپنی ها و کارآفرین های قرن بیستم کشف نمودند که می توان مروارید را در محیط دریایی، رودخانه ای و دریاچه ای کشت داد و بدین سان یکی از سود آورترین گونه کشت آبزیان در آبهای شور و شیرین توسعه یافت. بررسی بازار داخلی و منطقه و میزان واردات مروارید به کشور نشان می دهد که پتانسیل قابل توجهی در این زمینه برای ایجاد اشتغال و کارآفرینی وجود دارد.
تاریخ نگاران معتقد هستند که چینی ها و ژاپنی ها از پیشگامان کشت پرورشی مروارید هستند. پس از آنکه ژاپنی ها مبادرت به کشت پرورشی مروارید نمودند، بتدریج صید مروارید طبیعی بلحاظ زحمت بسیار برای استخراج آن از رونق افتاد. اکنون ۹۵ درصد مروارید های موجود در بازار را مروارید های کشت شده پرورشی تشکیل می دهند. در سال ۱۹۱۶ میکی موتو با روش میس نیشی کاوا توانست با هسته گذاری، لقاح مصنوعی و باروی صدف، باعث تولید و کشت مروارید شود. در مورد منشاء مروارید بحث های فراوانی هست. برای تولید یک مروارید مرغوب بین دو تا چهار سال و گاهی تا هفت سال زمان لازم است. در فناوریهای مدرن با استفاده از روشهای نو، اندازه، رنگ، شفافیت و درخشندگی مروارید را تعیین می کنند. تکنیک های جدید از سال ۱۹۵۰ در استرالیا و از سال ۱۹۶۰ در پولنزی فرانسه بکار گرفته شده و همچنان رو به توسعه است.
طی سالیان متمادی مسقط، بحرین، بندر لنگه و کیش مرکز تجارت مروارید خلیج فارس بوده اند. آمار گمرکات بندرلنگه نشان می دهد که تا سال ۱۹۷۰ در این شهر مبادلات تجاری مروارید انجام می شده است. بمرور زمان با کشف و استخراج نفت بتدریج اقتصاد کشورهای حوزه خلیج فارس منجمله ایران و کشورهای عربی از مروارید به سوی نفت سوق پیدا نمود. عمان، امارات متحده عربی و بحرین قبل از کشف نفت مهمترین مراکز صید مروارید خلیج فارس بوده اند. بحرین، تنها کشوری است که هنوز غواصان مروارید، کف دریا را برای یافتن مروارید‌های طبیعی جستجو می‌کنند. در سالهای اخیر یک مزرعه کشت پرورشی مروارید آب شور با همکاری های بین المللی در راس الخیمه ایجاد شده است.
بهترین مکانهای کشت مروارید در آبهای شور خلیج فارس عبارتند از: جزیره هندورابی، لاوان، کیش، خارک، بندر نخیلو، دو برکه، مقام، چیروئیه، طاهری و کنگان. بسیاری از رودخانه های آب شیرین و لب شور جنوبی کشور نیز توانایی پرورش و کشت صدف های نرم تنان مروارید ساز را دارند.
بیش از ۹۰ درصد ترکیب شیمی مروارید را کربنات کلسیم (کلسیت و آراگونیت) و باقیمانده را آب و مواد آلی ارگانیکی شامل پروتئین کونچین، کونچیولین و کربوهیدرات تشکیل می دهد. مواد ارگانیکی نقش ملات را برای چسباندن کریستالهای آراگونیت به یکدیگر بازی می کنند. از لحاظ تئوری هر نرم تنی مانند دوکفه ای ها، گاستروپودها (شکم پایان) و سفالوپودها ( سرپایان) قادر به تولید مروارید هست. اما تنها تعداد معدودی از نرم تنان آب شور و شیرین مناسب پرورش مروارید های درخشان هستند.
مروارید دارای ساختار پوست پیازی است و کریستالهای کربنات بدور محرک ابتدائی شبیه به یک دانه شن تشکیل می شوند. ابتدا پروتئین کونچین غلافی را بر روی هسته اولیه ایجاد می نماید و سپس موجود زنده بدور آن رسوبات کربنات کلسیم را ترشح می کند. استخراج مروارید در فصول سرد باعث می شود تا پوسته نهایی نازکی تشکیل شود و درخشندگی بیشتری را بوجود آورد.
زیبایی و نورافشانی درون مروارید بدین علت است که نور عبوری در طول محور یک بلور‌، توسط بلورهای دیگر منعکس و یا شکسته می‌شود و لذا رنگین‌کمانی از نور و رنگ ایجاد می شود. عمده بلورهای مروارید آراگونیت و کمتر کلسیت است. سختی مروارید های مختلف متغیر است و بین ۲٫۵ تا ۴٫۵ موس در انواع مختلف متغیر است و وزن مخصوص آن بین ۲٫۷۸ تا ۲٫۶۶ گرم بر سانتی متر مکعب می باشد. مروارید دارای چند رنگی و دیسپرسیون نیست و اندیس رفرکتومتری آن حدود ۱٫۵۲ تا ۱٫۵۶ است. مروارید کانی حقیقی نیست و منشاء ارگانیک دارد. تغییرات جزئی مقدار عناصر مانند استرانسیوم و منگنز، تغییرات اندیس ریفرکتومتری، میزان رشد شعاعی پریسماتیک بلورهای آراگونیت و وزن مخصوص در انواع طبیعی و پرورشی، آب شور و شیرین متفاوت است.
قدیمی ترین و بزرگترین مروارید جهان لاپرگرینا نام دارد که در قرن شانزدهم در سواحل پاناما کشف و به ملکه اسپانیا هدیه داده شد. مروارید های به کار رفته در تاج سلطنتی بریتانیای کبیر نیز در زمره مشهورترین مروارید های جهان هستند. آویز قو که میراثی خانوادگی امپراطوری روس بوده است، مروارید بزرگ شیری رنگ به شکل بیضی است که مرکز آن بدنه قو میباشد و بال ها، دم و گردن انحنا دار این قو از طلا و سنگ های قیمتی تراش خورده کوچک همراه با میناکاری است.
هیچ دو مرواریدی شبیه هم نیستند. هفت فاکتور اندازه، شکل، رنگ، درخشندگی، کیفیت سطحی مروارید، هماهنگی و هارمونی در قیمت گذاری مروارید اهمیت دارد. قیمت مروارید تنها به رنگ، اندازه، سطح نرم و درخشندگی آن نیست، بلکه آنچه یک مروارید را قیمتی می نماید، تلفیقی از تمامی موارد ذکر شده است. مروارید هر چه درشت‌تر و گرد‌تر گرانبهاتر و لذا از ‌کیفیت و دوام بیشتر نیز برخوردار خواهد بود. مروارید های غیر جواهری در گذشته مصرف آرایشی، پزشکی و فرمولاسیون رنگ داشته اند.
امروزه اکثر مروارید های جهان پرورشی هستند. مروارید های طبیعی نایاب و کمیاب است. مروارید پرورشی بر حسب اندازه به میلی متر و مروارید های طبیعی بر حسب واحد وزنی گرین Grain اندازه گیری می شوند. هر قیراط معادل چهار گرین است. هر گرین ۵۰ میلی گرم است.
امروزه زیباترین مروارید های جهان و غالب مروارید‌هایی که در بازار به فروش می‌رسند، مرواریدهای پرورشی هستند مگر مروارید هایی که قدمتی بیش از ۸۰ سال دارند. دو گونه مروارید پرورشی آب شیرین و آب شور وجود دارد. مروارید آب شیرین حاصل صدف هایی هستند که در رودخانه ها، تالاب ها و دریاچه ها پرورش یافته اند. امروزه بیشتر مرواریدهای آب های شیرین در چین و میزان بسیاری کمی سایر کشورها نظیر ژاپن و امریکا تولید می شوند. تنها ۲ درصد مروارید های آب های شیرین، غلتان یا نسبتا غلتان می باشند. بیشتر مروارید های آب های شیرین دارای شکلی نامتعارف بوده که به آنها باروک یا شبه باروک گویند. تنوع رنگ مروارید های آب شیرین زیاد است اینها می توانند سفید، کرم، نارنجی، طلایی، صورتی و حتی بنفش کمرنگ باشند.
مروارید‌های ژاپنی آکویا به دلیل گردی کامل و انعکاس نور، بسیار مورد توجه هستند. مروارید‌های تائیتی، تنها نوع مروارید ‌در جهان هستند که بطور طبیعی دارای رنگ سیاه است. مروارید‌های تائیتی دارای طیفی از رنگهای نقره‌ای تا مشکی و سایه‌های سبز، ‌آبی و صورتی می باشند. مروارید‌های سفید و طلایی، سواحل استرالیا، اندونزی و فیلیپین به خاطر اندازه‌ و درخشش فراوانشان نیز همواره مورد توجه می باشند. مروارید صدفهای آب‌شور ژاپن، اندونزی، پولی‌نزی و استرالیا اغلب نیمه‌کروی‌ای هستند.
نوعی مروارید ‌بدلی نیز هست که توسط مواد مصنوعی ساخته می‌شوند و ارزش چندانی ندارند و به مروارید های فاکس Faux و مالورکا Mallorka مشهور می باشند. جواهر فروشان با تجربه می‌توانند مروارید‌های بدلی را از انواع اصل، از طریق آزمودن سوراخ آن تشخیص دهند. برای تشخیص مروارید‌های بدل از اصل، آزمودن مروارید‌ با دندان نیز هست، هرگاه مروارید بدلی به دندان کشیده شود،‌ حالت نرمی دارد،‌ در حالیکه مروارید پرورشی و طبیعی،‌ حالت زبری دارند. مرجع تهیه استاندارد های بین المللی تشخیص مروارید کمیسیون تجارت فدرال ایالات متحده امریکا US. Federal Trade Commissionاست.
اسیدها، قلیاها و درجات مختلف رطوبتی می‌توانند به مروارید آسیب برساند. مروارید حاوی ۲ تا ۴ درصد آب و یک ماده آلی می‌باشد، لذا نباید مروارید را برای مدت زمان طولانی در کیسه‌های پلاستیکی که درب آنها محکم بسته شده یا داخل گاو‌ صندوق‌های ضد‌آب و آتش و یا در معرض نور مستقیم خورشید نگهداری کرد. مروارید را نباید در پارچه‌های پشمی پیچید زیرا گرمای ایجاد شده باعث تبخیر آب درون مروارید شده و رنگ آنرا قهوه‌ای می‌کند. کرمهای دست و بدن، عطرها و یا اسپری‌های مو که حاوی الکل و اسید مضر هستند می‌توانند موجب از بین رفتن یکپارچگی سطح مروارید شوند. چربی بدن و عرق نیز تا حدی اسیدی بوده و از درخشش و تلالو مروارید می‌کاهند. بهتر است مروارید همیشه روی لباس آویخته شود و در تماس مستقیم با پوست بدن نباشد. هرگز نباید گردنبند مروارید را داخل آب فرو برد. برای تمیز‌کردن مروارید میتوان از یک پارچه نرم بدون پرز استفاده کرد.
تولیدات جهانی مروارید در سال ۲۰۰۵ با حدود ۱۵۵۲٫۵ تن به ارزش ۶۳۹ میلیون دلار بوده است. از این مقدار ۱۵۰۰ تن محصول آب شیرین چین بارزش ۱۵۰ میلیون دلار، اکویای چین ۱۰ تن بارزش ۸ میلیون دلار، اکویای ژاپن ۲۴ تن بارزش۱۲۰ میلیون دلار، مروارید پولنزی فرانسه ۸٫۵ تن بارزش ۱۲۵ میلیون دلار و مروارید دریای جنوب ۱۰ تن بارزش ۲۳۶ میلیون دلار بوده است.
افزایش قیمت مروارید در طی دو دهه گذشته نشان می دهد و جهش مابین ۱۰ تا ۴۰ درصدی آن نشان می دهد که هنوز مقبول و مورد پسند است. زیورآلات ساخته شده از مروارید بطور متوسط بین ۵ تا ۵۰۰۰۰ دلار در بازار قیمت دارند. گران قیمت ترین رشته مروارید ۱٫۵ میلیون دلار اخیرا به فروش رسید. قیمت دانه های مروارید به شکل، رنگ، اندازه، محل پرورش و … بستگی دارد. در حال حاضر قیمت هر کیلو مروارید پرورشی ۴ تا ۶ میلی متری ۱۸۳۶ دلار و مروارید های دریایی اندازه متوسط هائیتی هر دانه ۶۰ تا ۱۰۰ دلار قیمت دارد.
در گذشته از هر ۲۰۰۰ صدفی که غواص با مشقت بسیار از کف دریا استخراج می نمود تنها یکی دارای مروارید بوده است. اکنون با استفاده از فناوریهای مدرن و با توسعه مزارع کشت و پرورش صدف های مروارید در آبهای کم عمق و حاشیه رودخانه ها می توان تا ۶۵ درصد از وجود مروارید درون صدف اطمینان حاصل نمود. شواهد تاریخی نشان می دهد که تا ۹۰ سال پیش مهمترین منبع درآمد و بزرگترین زمینه اشتغال اهالی جنوب کشور تجارت مروارید بوده است. چالش ها و فرصت هایی در توسعه مزارع کشت مروارید آب های شیرین و آب های شور وجود دارد که باید در مورد آن برای توسعه اشتغال تحقیق نمود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.