گردشگری ایرانی و استانداردهای گردشگری حلال

لزوم تدوین استاندارد گردشگری ایرانی با رعایت اصول و ویژگی های گردشگری حلال مطابق با موازین دین اسلام و قواعد کشورهای مسلمان از جمله مسائل مهمی است که باید در دوره پسا تحریم و در دوره ای که از آن بنام دوره شکوفایی صنعت گردشگری کشور از آن یاد می شود، توجه ویژه نمود.
ایران کشوری با تنوع بسیار از کوهستان‌های زیبا، رودها و دریاچه‌ها، دشت‌ها و صحراهای وسیع، بیابان و کویر، جنگل و سواحل در شمال و جنوب و اقلیمی چهار فصل بیشترین جاذبه گردشگری را دارا می‌باشد. کشور ما ایران با تنوع در نوشیدنی‌ها، شیرینی‌ها و خوراکی‌ها، سفره‌های رنگارنگ، آئین‌ها، فرهنگ و آداب و رسوم متنوع چقدر برای مسافران سرخوش جهان شناخته شده است؟ و چه سهمی از چمدانهای بسته و کوله‌های آماده سهم ایران گردیده است؟ و چه سهمی را برای گردشگری نوپای آن می‌توانیم انتظار داشته باشیم. دنیا پر از گردشگران شیفته جستجو و تجربه است، چه تعدادی از این گردشگران ایران را به‌عنوان مقصد گردشگری خود انتخاب می‌نمایند؟
رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور معتقد است که آمار ۴٫۵ میلیون نفری گردشگران واقعی نیست و آمار واقعی یک میلیون گردشگر است. به گفته ایشان، آمار از این جهت غیر واقعی است که شامل همه مسافران ورودی‌ و خروجی مرزهای کشور است و این رقم شامل ورود و خروج اتباع کشورهای دیگر جهت تغییرات در ویزا به جزائر ایران و تردد های پیله وری مناطق مرزی نیز هست. همه می‌دانند و مسئولان نیز می‌دانند که این آن چیزی نیست که بتوان به آن صنعت توریسم گفت و این آمار ۴٫۵ میلیون نفری نشانه توسعه گردشگری در کشور نیست.
راهکار مناسب برای توسعه و پیشبرد صنعت گردشگری در کشور توجه به گردشگری با علائق ویژه و ویژگی های ایرانی اسلامی است. ۵۷ عضو کنفرانس اسلامی معتقد هستند که بیش از ۵۰ درصد مسلمانان کشورهای جهان که جمعیتی بالغ بر ۱ میلیارد نفر می باشند، علاقه‌مند به گردشگری حلال هستند. لذا نیاز است که با تهیه استاندارد موافق با گردشگری حلال، گردشگری ایرانی را که در بسیاری از جهات دارای همان مشخصه ها و ویژگی های گردشگری حلال است را بدرستی و شفاف تعریف و تبیین نمائیم.
در سال‌های اخیر با توجه به رفاه اقتصادی کشورهای مسلمان جهان، سوای طبقه مرفه و ثروتمند عرب حاشیه خلیج‌فارس و عربستان، طبقه متوسط مرفهی ظهور نموده که بخشی بزرگی از این طبقه مرفه تمایل دارند تا از امکانات گردشگری در خارج از کشور خودشان بهره‌مند شوند. البته این قشر جدید گردشگر تمایل دارند تا به کشورهایی مسافرت کنند که اقامت آنها در این کشورها با آداب و رسوم مذهبی آنها در تضاد نباشد.
در سال‌های اخیر چند کشور مسلمان از جمله مالزی و ترکیه در پاسخ‌گویی به این تقاضا راهکارهای مناسبی را ارائه نموده‌اند و در عین حال کشورهای اروپایی مانند سوئیس، آلمان، انگلستان، نروژ، فنلاند، سوئد و حتی آلاسکا بلحاظ وسعت و دامنه بازار گردشگری حلال و بمنظور استفاده از این ظرفیت نوظهور گردشگری پدیدآمده اقدامات درخور توجهی را انجام داده‌اند و در حال برنامه ریزی برای جذب بخش هایی از این بازار بزرگ صنعت گردشگری هستند.
گردشگران مسلمان توقع دارند تا به مناطقی سفر کنند که این مناطق با آداب و رسوم مذهبی آنها در تضاد نباشد و این موضوعی است که ما در آن امکان توسعه و پیشرفت داریم. توریسم عشرت گرا در جهان به‌واسطه آمار ارائه شده سهمی حدود ۴۰ درصد دارد. برنامه‌ریزی برای آن سهم باقی‌مانده ۶۰ درصدی بازار نیاز به برنامه‌ریزی و استانداردسازی دارد.
این تنها ویژگی‌های سلبی نیست که گردشگری ایرانی اسلامی را حلال می‌سازد. در مفاهیم سلبی به این فکر می‌کنیم که اگر آن مفهوم یا آن ویژگی نباشد و مفاهیم دیگر بجای آن قرار گیرد، گردشگری حلال می‌شود.
در استاندارد پذیرفته شده گردشگری حلال کشورهای مسلمان جهان، یکسری مفاهیم ایجابی برای این بخش از گردشگری بصورت استاندارد درآمده است، با این دستورالعمل ها می‌توان فضاهایی را ایجاد نمود که اتفاقاً برای گروه‌های خاص که هدف شان گردشگری با علائق و ویژگی های خاص است، این فضاها جاذبه دارد و به خاطر همین ویژگی ها راهی سفر به این مناطق می‌شوند.
این نوع گردشگری که به نام گردشگری حلال شهرت یافته یکی از زیرشاخه‌ها و زیرمجموعه‌های گردشگری با علائق ویژه خوانده می شود. در میان گردشگران همیشه افرادی هستند که تمایل دارند به جایی سفر کنند که حال و هوای مشخصی را مطابق سلیقه و علاقه آنها داشته باشد و از آن لذت ببرند.
به تعبیری ساده گردشگری حلال نوعی گردشگری با ویژگی هایی است که به مکانی سفر کنیم که تصویری از عرضه محصولات وابسته به عشرت‌گرایی در آن مشاهده نشود، مشروبات غیرمرسوم سرو نشود، خوراک آن از گوشت خوک، گراز و حیوانات حرام گوشت نباشد و از ذبح غیراسلامی تهیه نشده باشد، همچنین در محل‌های عمومی مانند محل اقامت و رستورانهای آن خانم‌ها از پوشش مناسب برخوردار باشند، در استفاده از تفریحات سالم مانند سواحل دریا و استخرها مکانهای جداگانه ای برای زن ها و مردها در نظر گرفته شده باشد، اینها جزء اصول اولیه تعریف شده گردشگری حلال هستند و از نظر مخاطب بازار گردشگری حلال اینگونه تلقی می‌شوند.
ترکیه بعنوان یک کشور مسلمان در منطقه، استانداردها و تعبیرهای متفاوت از گردشگری حلال دارد، در بعضی از مناطق ترکیه کلوب های شبانه مخصوص مسلمانان وجود دارد و در استفاده از دریا و استخر نیز راهکارهایی مانند ارائه پوشش اسلامی برای شنا نموده است. در گردشگری ایرانی اسلامی باید قبل از هر چیز استانداردهای گردشگری خودمان را تعریف کنیم و باید ها و نباید ها را مشخص نمائیم تا میزبان و مهمان هر دو تکلیف خود را در قبال آن بدانند و رعایت آن بر همه الزامی شود.
گروه زیادی از مسلمانان خاورمیانه، همسایگان عرب کشورهای حوزه خلیج‌فارس و مسلمانان شرق دور، اروپا و امریکا علاقه‌مند هستند که به کشور ما ایران با پیشینه تاریخی و فرهنگی سفر کنند. آنها توقع دارند که در کشور میزبان رعایت آداب مذهبی مطابق عرف، مذهب و آئین‌های و شریعت اسلامی رعایت بشود.
در حال حاضر حرفه‌ای‌ترین شکل گردشگری حلال نه الزاماً در کشورهای اسلامی بلکه در کشورهای اروپایی، اسکاندیناوی و حتی آمریکا در حال شکل‌گیری است و بطور گسترده ای این کشورها در بدست آوردن سهم خود از این بخش از صنعت پولساز نوپای گردشگری فعال شده اند.
بخشی از این بازار بزرگ متعلق به عرضه و فروش محصولات حلال است. تنها خرده‌فروشی گوشت حلال در انگلستان سالیانه بازاری ۹۰۰ میلیون دلاری دارد و حتی جالب توجه است که محصولات حلال در اروپا ۱۰ تا ۳۰ درصد گران‌تر از سایر کالاهای هم رده خودشان عرضه می شوند.
رشد روزافزون بازار مواد غذایی حلال در اروپا چه برای مسلمانان و چه برای غیر مسلمانان باعث شده تا تسکوی بریتانیا، کارفور فرانسه و حتی نستله خودشان را ملزم نمایند تا بخشی از محصولات‌شان را با برچسب حلال به بازار عرضه نمایند. بازار تجارت غذاهای حلال در اروپا رشد ۲۰ تا ۲۵ درصدی در سال‌های اخیر نشان می‌دهد و تبدیل به یک صنعت پولساز شده است.
فرانسه با ۵ میلیون مسلمان سالانه حدود ۴ میلیارد دلار از تولید محصولات حلال سود می‌برد و انگستان بازاری با ارزش ۲ تا ۴ میلیارد پوندی در سال دارد. ایتالیا با ۲٫۱ میلیون نفر مسلمان نیز اقدام به عرضه محصولات حلال نموده است و آلاسکا تنها با ۴هزار مسلمان نیز از این قافله عقب نمانده است.
تایلند در حال حاضر پیشرو تولید محصولات غذایی حلال است و در این زمینه طرح‌هایی را اجرا نموده و همه ساله در حال ارائه شگردهای نوینی در صنعت حلال است. در کشور فیلیپین به ‌لحاظ حساسیت به سلامت و بهداشت عمومی توصیه‌هایی برای استفاده از موادغذایی حلال برای همه افراد جامعه نیز شده است.
بسیارخوب، اگر ما بخواهیم به سمت گردشگری حلال با استاندارد ایرانی و اسلامی برویم، چه باید بکنیم؟ ابتدا باید استانداردهای مورد قبول مسلمانان را که مدل‌های اروپایی، اسکاندیناوی و حتی آمریکایی از آن برای جذب گردشگران حلال مورد استفاده و آزمون قرار گرفته را مطالعه کنیم سپس مطابق اصول و قوانین شرعی و عرفی ایرانی مدلسازی کنیم و مدل تهیه شده را در کشورهای همسایه مسلمان منطقه (تاجیکستان، افغانستان، پاکستان) بازاریابی کنیم و چون با آنها مشکل زبان نداریم از اینجهت بازاریابی ساده تر است. بتدریج با کسب تجربه و تمرکز بر گردشگران ویژه سایر کشورها، گردشگری ایرانی را در میان مسلمانان سایر کشورها بازارسازی کنیم.
از استانداردهای گردشگری حلال، توجه به ذبح اسلامی گوشت و تهیه مواد غذایی، مواد آرایشی، بهداشتی و شوینده‌ها از حیوانات حلال گوشت است. سایر موارد مهم این است که در برگزاری آداب مذهبی، محل عبادت، مکان عبادت، اوقات شرعی، سرویس های بهداشتی، رعایت شئونات مذهبی و رعایت حجاب مشکلی برای گردشگر در مقصد نباشد.
از طرف دیگر استفاده از امکانات تفریح در دریا، استخر و پارک‌ها بگونه ای برای خانم ها مهیا شود که در همه موارد به مسائل مذهبی توجه شده باشد. پرسنل محل اقامت میهمانان مسلمان باشند. در محیط های عمومی نوشیدنی‌های غیر مجاز سرو نشود و در تابلوهای نصب شده در اتاقها و مکان‌های عمومی مانند راهروهای هتل رعایت شئونات و موازین اسلامی شده باشد.
بیلان منفی صنعت گردشگری کشور در سالهای اخیر نشان می دهد که برای جذب دلارهای گردشگران خارجی باید برنامه ریزی داشت وگرنه بمانند سالهای گذشته بازهم شاهد خروج ارز از کشور خواهیم بود. در سال ۲۰۱۳ حدود ۴٫۵ میلیون گردشگر طبق آمار رسمی وارد کشور شده اند و ارزآوری آنها حدود ۵ میلیارد دلار برآورد شده است. در همین سال طبق آمار ۷ میلیون ایرانی به سفرهای خارجی اعم از زیارتی و گردشگری رفته اند و حدود ۱۰ میلیارد ارز از کشور خارج نموده اند. راهکارهای ما در توسعه صنعت گردشگری ترغیب گردشگران سایر کشورها به ایران است. در حال حاضر تورهای گردشگری از انگلستان و اروپا آماده سفر به کشور هستند. آمار نشان دهنده بهبود وضعیت حضور گردشگران پس از لغو تحریم ها است.
یکی دیگر از راهکارهای جذب گردشگر، گردشگران دوستدار طبیعت بویژه بیابان‌گردی در بخش مرکزی و جنوبی کشور است. البته آمارهای جمع آوری شده از گردشگران خارجی نشان می‌دهد که تعداد علاقه‌مندان در این حوزه زیاد نیست.
برخلاف تصور مرسوم در حال حاضر در زمینه جذب گردشگر فرهنگی نیز شانس زیادی نداریم. زیرا آدم‌های پولدار با تحصیلات بالا و مرفه اصطلاحاً توریست‌های ۵ ستاره شرایط کنونی کشور برایشان مطلوب نیست. وسیله نقلیه نامناسب و جاده‌های دو طرفه پرخطر در بسیاری از نقاط یک معضل است و فضاهای اقامتی و پذیرائی نامناسب که در بهترین حالت سه ستاره هستند و بجز در برخی شهرهای بزرگ در سایر نقاط هتل ۵ ستاره مناسب این گروه گردشگر نداریم. نبود اطلاعات جامع در همه زمینه های مورد نیاز حوزه های گردشگری و تبلیغات نامناسب نبود امنیت از جمله مسائلی است که بسیاری از گردشگران ۵ ستاره، ایران را در لیست گزینه های کشورهای مطلوب سفر خود ندارند. به همین خاطر برخلاف تصور همگان ایران مقصد خوبی برای این دسته از گردشگران فرهنگی مرفه ۵ ستاره نیز نمی باشد.
شانس ما در جذب توریست‌هایی با علائق ویژه بیشتر از سایر حوزه های گردشگری است. در حال حاضر ترکیه، مالزی، اندونزی از جمله کشورهای جذاب گردشگری با علائق ویژه هستند که رقیب ما محسوب می شوند و هر ساله فوج عظیمی از این گردشگران را جذب می‌کنند.
ایران در افق ۱۴۰۴ پیش‌بینی می‌کند که سالیانه ۲۰ میلیون گردشگر را پذیرا باشد. این برنامه در حالی در افق دوردست برنامه‌ریزی شده که مسئولان گردشگری کشور اذعان دارند که در ۱۰ سال گذشته خوشبینانه فقط ۴۰ درصد پیشرفت در زمینه توسعه زیر ساخت ها داشته‌ایم.
آمار سال ۲۰۱۴ نشان می دهد که ۱۰ درصد درآمد گردشگری جهانی، از گردشگری حلال بدست آمده است و تجارت غذای حلال در همین سال رقمی حدود ۱۳۰ میلیارد دلار را نشان می دهد و سهم ایران با حدود ۶ درصد جمعیت جهان اسلام فقط ۳۲۰ میلیون دلار بوده است. OIC سازمان همکاری‌های اسلامی در سال ۲۰۱۰ در استانبول ترکیه نسبت به تهیه استانداردهای محصولات حلال و تجارت محصولات حلال در خصوص غذا، خوراکی‌ها، دارو و مواد بهداشتی، مواد آرایشی، گردشگری حلال، پوشاک، خدمات مالی، خدمات جانبی، (رسانه، ورزش، تفریحات، کتب و نشریات) کسب و کار، ترانزیت و غیره اقدام و بخشی از استانداردهای گردشگری حلال را تهیه و به تصویب اجلاس وزرای خارجه کشورهای اسلامی رسانید. این استانداردها بایستی با استانداردهای گردشگری ایرانی تطبیق داده شوند و استاندارد گردشگری ایرانی تدوین شود.
تاکید بر تهیه استاندارد گردشگری ایرانی بدین علت است که اولا مشخص شود اگر تخلف در حوزه حلال انجام شود، قانون چیست؟ مرجع رسیدگی کیست؟ حدود تخلف را چه کسی تعیین می‌نماید؟ و عدول از آن چه تبعاتی دارد و همه را ملزم به رعایت آن گرداند.
در مورد غذا، دارو، پوشاک و … آیا استانداردی در کشور هست؟ و اگر هست نقش وزارت بهداشت، اداره کل استاندارد و میراث فرهنگی و سایر ارگانها کجاست.
ما در خصوص اجرای ویژگی‌های سلبی گردشگری تبحر داریم. هنوز نمی‌دانیم چی درست است و چی غلط می باشد. فقط می توانیم آن را ممنوع کنیم. ولی چرا ممنوع است پاسخی نداریم؟ اینکه همه چیز در ایران حلال است فقط یک ادعاست و همین استدلال ما را ۲۰ سال نسبت به سایر کشورهای اسلامی به عقب انداخته است. مالزی ۲۰ سال پیش فهمید که اشتیاق به گردشگری حلال و اسلامی رو به رشد است و ۵ سال پیش از آن تصمیم گرفته بود که استانداردهای اسلامی تهیه کند و سال‌ها بعد بخشی از آن را در سازمان فائو ایتالیا تصویب کرد و مکانیزم‌های اجرایی برای نظارت بر غذای حلال را در دنیا پایه گذاری نمود. آن موقع ما حقیقتاً خواب بودیم. همانگونه که اکنون خود را به خواب زده‌ایم.
برند حلال یعنی تعریف استانداردهای مجاز منطبق بر شریعت اسلام، بدور از هرگونه مخالفت با قوانین و قواعد شرعی و عرفی اصول دین اسلام، گردشگری اسلامی مطابق با موازین اسلامی تنها سفر به اماکن مذهبی نیست، در گردشگری ایرانی اسلامی، گردشگران مسلمان با علائق ویژه حق دارند از همه نوع تفریحات سالم بهره ببرند به‌ شرطی که مغایر با اصول شریعت اسلامی نباشد.
اکنون ترکیه کشور پیشنهادی گردشگری حلال برای مسلمانان است که بخشی از محیط‌های مناسب این نوع گردشگری را فراهم نموده است. ایجاد هتل‌هایی مطابق با قوانین و قواعد شرعی، تعبیه شرایط و محدودیت‌ استخرها و شنا در دریا، سرو غذاهای حلال، عدم سرو نوشیدنی‌های الکلی، ممنوعیت عکس‌برداری در محل ها و مکانهای خاص از خانواده ها بخشی از این ویژگی های ایجابی است که فراهم نموده است.
سال گذشته میلادی کشورهای امریکای جنوبی در ماه رمضان که با تابستان گرمی آغاز شده بود پیشنهاد تورهای ویژه برای کشورهای عربی داشتند. استفاده از این فرصت ها برای ما نیز بلحاظ همسایگی در فاصله کوتاهتری مهیا است. در گردشگری ایرانی اسلامی با رویکرد گردشگری حلال توجه به رویدادهای خاص مذهبی مانند مراسم ماه محرم، ماه رمضان، اعیاد مذهبی، بزرگ‌داشت‌ها و زیارتگاه‌های شیعیان ضرورت دارد.
در پایان لازم به ذکر است که گردشگری حلال نوعی گردشگری با تکیه بر علائق ویژه است که بسیاری از موارد آن در ایران قابل دسترسی است، جا دارد که در سایر موارد آن نیز تحقیق و بررسی شود و بهتر است تا استانداردهای گردشگری حلال در ایران بعنوان “استاندارد گردشگری ایرانی” و البته اسلامی بعنوان یک پلت فرم فرهنگی در میان مسلمانان جهان مطرح شود. اما این استاندارد باید چگونه باشد و چه ویژگیهایی داشته باشد و چه کسانی باید آن را تهیه نمایند مسئله مهمی است که نیاز به بررسی بیشتر دارد.
سید عبدالرضا جعفری صدر
استاد دانشگاه و مدرس ژئوتوریسم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.